عید در لغت‏ شادی مجدد و سروری را می‏گویند که سالیانه تکرار می‏شود. گفته‏اند: به روزی که مردم در آن تجمع یابند و در کنار هم گرد آیند عید گویند و نیز بازگشت ‏به فرح و شادمانی فراگیر را عید گویند و بعضی نیز می‏گویند که درآن روز هر کس موقعیت‏ خود بازیابد و به جایگاه اجتماعی خود برگردد. چون تهیدستان ‏و فقرا نمی‏توانند لباس نو پوشند و لباسهای کهنه آنها، آنان را از ثروتمندان ومرفهان جدا می‏کند.

 

میبدی در کشف‏الاسرار می‏گوید: «سمی العید عیدا لان الله تعالی یعود بالرحمة الی العبد و العبد یعود بالطاعة ‏الی الرب.» عید که از کلمه بازگشت می‏باشد برای آن است که: خداوند رحمت ‏خود را متوجه بنده‏اش می‏نماید و انسان نیز با فرمانبری خود به پروردگارش رو می‏کند.

 

تا آنجا که در تواریخ امم و اقوام مختلف مشاهده شده  و می‏شود، جوامع انسانی به ‏تفاوت آداب و رسوم و اعتقادات خود هر یک، روز خاصی در سال را جهت ‏یادآوری و تجدید خاطره نسبت ‏به موضوعات ویژه‏ای که در تاریخ و فرهنگ آن قوم اهمیت زیادی ‏داشته است، مشخص نموده و هر سال مراسم ویژه‏ای به آن مناسبت‏ برگزار می‏کرده وآداب و رسوم خاصی را انجام می‏داده‏اند.

 

در قرآن کریم وقتی یاران حضرت عیسی(ع) سفره‏ای آسمانی را آرزو نموده و به‏ عنوان آیه و نشانه الهی می‏طلبند حضرت عیسی(ع) از خداوند می‏خواهد که منتی برآنها نهاده و روزی آسمانی به آنان عنایت کند تا آن روز را عید امت قرار دهند وهمواره سالروز آن را پاس دارند و علامه طباطبایی(ره) در ذیل آن می‏فرماید:

 

«خصوصیت عید این است که زمینه وحدت کلمه و تجدید حیات اجتماعی و نشاط و سرزندگی می‏آفریند و هر بار که فرا می‏رسد عظمت دین را تجدید می‏کند.» سخن مرحوم‏علامه در اینجا شبیه سخن دیگر ایشان در ذیل آیه 5 از سوره ابراهیم است که درتفسیر آیه: «... و ذکرهم  بایام الله‏» می‏گوید: گرچه همه روزها به خدا منسوب است اما این آیه ‏اشاره به روزهای ویژه‏ای دارد که در آن روزها آیات و علائم سلطنت و قدرت الهی ‏ظهور یافته و حادثه خاصی در تاریخ آن امت اتفاق افتاده و یا نعمتهای ویژه الهی ‏تجلی یافته است.

 

عیدهایی که جوامع دارای سابقه تاریخی امروزه برگزار می‏نمایند، هر یک یادآور حادثه بزرگی است که در تاریخ و فرهنگ آن جوامع اتفاق افتاده و یا هر سال تجدید می‏شود و در تاریخ ادیان آسمانی تنها اسلام است که عیدهای بزرگ او برای حادثه‏ تاریخی گذشته نیست و بلکه هر سال و برای همگان تجدید می‏شود زیرا همان ‏گونه که ‏امام خمینی(ره) در پیام نوروزی خود می‏فرماید: مسلمانان پس از پایان دادن کار مهم‏ عبادی سالیانه خود به شکرانه موفقیت در عبادت خود جشن می‏گیرند.

 

امام(ره) می‏فرماید:«... البته از عیدهایی که اسلام تاسیس فرموده است ‏به حسب نظرهای مختلف‏ برداشتهای مختلفی وجود دارد، آن برداشتی که اهل معرفت از عید دارند با آن‏ برداشتی که دیگران می‏کنند بسیار متفاوت است، آنها بعد از ریاضتهایی که در ماه‏ رمضان می‏کنند روز عید را روز لقاء الله می‏دانند، و آن روز برای آنها «الغیرک ‏من الظهور ما لیس لک‏» است، آنها همه چیز را از او می‏دانند، و آن روز را عید می‏کنند برای اینکه بعد از ریاضت، یوم ورود به حضرت است.

 

و در عید قربان نیز بعد از این که تمام عزیزانشان را از دست دادند، مهیا برای ‏ملاقات می‏شوند، بعد از این که نفس خودشان را کشتند و هر چه عزیز است در راه خدااز آن گذشتند آن وقت است که روز لقاء است.

 

 

و جمعه هم در اثر اجتماعاتی که مسلمین با هم دارند، اهل معرفت مهیا می‏شوند برای لقاء الله.  پس برداشت آنها از عید غیر برداشت ماست و ما امیدواریم که به ‏تبع اولیاء خدا به جلوه‏ای از آن جلوه‏ها برسیم و ذره‏ای از آن معارف در قلب ما واقع بشود.

 

... خداوند همه را توفیق دهد که قدر نعمتهای خدا را بدانند و بدانند که همه‏ چیز از اوست ... اگر، همه چیز را از خدا بدانیم و ... این را واقعا در قلبمان ‏ادراک کنیم، عید می‏شود برای کسانی که شهید داده‏اند، عید می‏شود برای کسانی که‏ مجروح شدند، عید می‏شود برای کسانی که در راه خدا عزیزانشان را از دست دادند.

 

برای این که این عزیزان، عزیزان خدا هستند، اینها همه از او هستند و من امیدوارم‏ که این حس و این ایمان در ما پیدا بشود و تقویت ‏بشود.» و البته اگر بتوان‏ قواعد نجومی را نشانه‏های دقیقی برای حوادث طبیعی شمرد و سرآغاز فصل بهار را همان روزی شمرد که سیر اعتباری آفتاب در برج اعتباری حمل قرار می‏گیرد آنگاه‏ می‏توان گفت که عید نوروز نیز جزو اعیادی است که سالیانه تجدید می‏شود و سنتی‏ تاریخی برای یک حادثه متجدد و متناسب با تجدید حیات طبیعت است.

 

در روایات معصومین صلوات الله علیهم عید مفهوم دیگری نیز دارد. در بعضی از روایات تحقق حاکمیت ‏حق و ولایت الهی در جامعه مهمترین عید شمرده شده است زیرا همانگونه که در مفهوم عید تجدید حیات و نشاط مجدد نهفته است ‏باید روزی را عید گرفت که جامعه به حیات و حرکت و امید و اطمینان می‏رسد. امام صادق(ع) می‏فرماید:

 

«... فان الانبیاء صلوات الله علیهم کانت تامرالاوصیاء بالیوم الذی کان یقام ‏فیه الوصی ان یتخذ عیدا.» سیره انبیاء همواره این چنین بوده که به جانشینان ‏خود امر می‏نمودند تا روز تعیین و نصب وصی  و جانشین را عید بگیرند.

 

و به همین خاطر در فرهنگ اهل بیت علیهم السلام اولین عید تاریخ، انتظار تحقق ‏حاکمیت‏ حق بوده است و امروز نیز عملا بزرگترین عید شیعیان روز تحقق حاکمیت ‏مستضعفان و حکومت عدل و قسط و نابودی جور و ظلم است. حضرت امام باقر(ع)می‏فرماید: «... و قد کان آدم(ع) وصی هبة الله ان یتعاهد هذه الوصیه عند راس‏ کل سنه فیکون یوم عیدهم «یوم عید لهم‏» فیتعاهدون نوحا و زمانه الذی یخرج فیه.»

 

(حضرت آدم(ع) پس از جنایت قابیل، به جانشین خود شیث هبة‏الله فرمود: ظلم ‏همچنان گسترش می‏یابد تا آنگه که فرزندم نوح بیاید و به سبب نفرین او طوفانی ‏برخیزد و همه ظالمین را نابود کند، و مومنان نجات یابند.) آنگاه حضرت آدم به ‏هبة‏الله وصیت کرد که این مژده را هر سال به یاد آورد و این روز را برای خود و فرزندانش روز عید قرار دهد. آنان نیز به این وصیت عمل کردند و همواره سالروز این مژده نوید بخش و ظهور حضرت نوح را گرامی می‏شمردند.

 

این است که حضرت امام رضا(ع) می‏فرماید: «... و ان یوم الغدیر بین الاضحی والفطر و الجمعه کالقمر بین الکواکب ... و هو یوم التهنئه یهنی‏ء بعضکم بعضا ...

 

یقول: «الحمدلله الذی جعلنا من المتمسکین بولایه امیرالمومنین و الائمه(ع) وهو یوم التبسم فی وجوه الناس من اهل الایمان ... و هو یوم الزینه ...» ... والبته روز عید غدیر در میان عید فطر و اضحی و جمعه همانند ماه در میان ستارگان‏است. روز تبریک و تهنیت‏ به یکدیگر، و زمان گفتن این سخن است که: حمد و ستایش‏ خدایی را که به ما توفیق تمسک به ولایت امیرالمومنین و فرزندان معصومش را عنایت‏ فرمود.

 

آنگاه فرمود: روز عید غدیر، روز شکفتن لبخند بر چهره مومنان و روز آرایش و زینت است.

 

در زمینه جایگاه عید نوروز در فرهنگ اسلامی و بیان اهل بیت عصمت و طهارت باید گفت:

 

1- مردم حجاز به دلیل نداشتن اجتماعی متشکل، و نیز به خاطر حضور مستقیم  یا غیر مستقیم سلطه سیاسی نظامی ایران در جزیرة العرب، خواه ناخواه تحت تاثیرفرهنگ ملی ایران قرار گرفته و عید نوروز و مهرگان را می‏شناختند و چه بسا مراسمی‏ هم برگزار می‏نمودند.

 

2- اسلام و پیامبر گرامی آن در تایید و یا رد سنن و آداب و رسوم ملی و مذهبی‏ اقوام و جوامع دیگر، دو شرط اساسی و یک شرط توجیهی را همواره در نظر داشتند:

 

اولا: سنتهای پذیرفته شده، مبتنی بر خرافات و آئین‏های شرک و بت‏ پرستی و ارزشها و قداست‏های غیر الهی نباشد.

 

ثانیا: از سنتهایی نباشد که موجب وابستگی سیاسی اجتماعی و ... به بیگانه ‏شود، و یا به نحوی استقلال مسلمین را در ابعاد مختلفش زیر سوال ببرد تغییر قبله ‏از بیت‏المقدس به کعبه تا حدود زیادی به این نکته مربوط می‏شود.

 

و در آخر: جهت‏گیری سنتهای معقول و غیر مضر به استقلال نیز، همچون مجموعه بینش ‏توحیدی اسلام، باید معنوی و در جهت متبلور ساختن عبودیت انسان در برابر حق تعالی‏باشد.

 

و در نتیجه: مراسمی همانند نوروز و مهرگان، گرچه مبانی خرافی ندارد، و البته این سخن، تایید خرافاتی از قبیل: چهارشنبه سوری، سفره هفت‏ سین و مراسم سیزده و ... نیست اما اگر به استقلال ‏فکری فرهنگی اسلام ضربه بزند، و موجب تحت الشعاع قرار گرفتن عید فطر و قربان وغدیر و ... که عید ولایت و حیات مجدد اسلام در قرن حاضر است ‏باشد، و نیز تنها به بعد طبیعی این دو روز بسنده شود، باز هم برای اسلام قابل ‏تایید نیست.

 

اگر نوروز مشخصه شیعیان و محبان اهل بیت ‏باشد و مراسمی جهت تشکل مومنان ‏در برابر نیرنگ و ظلم ستمگران قرار گیرد، آنگاه به عنوان «روز اهل بیت(ع) و یا «روز شیعیان‏» نامیده می‏شود، و هر روز نوروز می‏شود، چه این که بر همین اساس، هر روز عاشورا می‏باشد.

تنظیم برای تبیان: زهره پری نوش