مردم معمولا از ایام تعطیل برای سفر رفتن استفاده می کنند. مسافرت هم برای سلامت روح و جان مفید است و هم برای جسم حائز اهمیت می باشد. در این مقاله قصد داریم که مسافرت را از جهات مختلف بررسینماییم.

تعریف سفر

فرهنگنامه‏ها از «سفر» تعریف‏های مشابهی ارائه داده‏اند. در فرهنگ معین آمده است:

" سفر، در لغت به معنای بیرون آمدن از شهر خود و به محل دیگر رفتن است، نیز به معنای قطع مسافت و راهی که از مکانی به مکان دور طی می‏کند، آمده است."(1)

فرهنگ‏های عربی، سفر را، کشف حجاب و کنار زدن پرده، معنا کرده‏اند، حجاب‏هایی که معمولا از جنس اعیان و اشیای خارجی است. راغب اصفهانی می‏نویسد:

«سفر العمامة عن الراس، و الخمارعن الوجه،» یعنی عمامه را از سر، و نقاب را از صورت، کنار زد.

البته سفر (به کسر سین) به معنای کتاب آمده است که جمع آن اسفار است. از تعریف‏های لغوی و فرهنگنامه‏ای که بگذریم، آنچه ما را به مقصود نزدیک ‏تر می‏کند، ماهیت سفر در منظرعالمان اخلاق و تربیت است. مرحوم فیض کاشانی که از بزرگترین دانشمندان شیعی و آگاهان‏علم اخلاق است در اثر مهم خود المحجة البیضاء، سفر را اینگونه می‏ستاید:

"از رهگذر سفر، آدمی از آنچه می‏هراسد، رهایی می‏یابد و به آنچه میل دارد، نایل می‏شود.(2)

این ویژگی برای مسافرت، نکته مهمی است که مرحوم فیض کاشانی بدان اشاره می‏کند. بر این اساس، سفر بازگیرنده و بازدهنده است: هراس و اضطراب را از مسافر باز می‏ستاند و جای آن، محبوب و مطلوب‏های وی را می‏نشاند. سفر، به انسان می‏آموزد که چگونه از امور ناهنجار و ناخوشایند بپرهیزد و آنچه را که مایه کمال و خرسندی است، جایگزین کند.

نمونه‏هایی از ثمرات سفر

پای از خانه و وطن، بیرون گذاردن، آثار و فواید بی‏شماری دارد که اگر انگیزه‏های معنوی و خیر و صلاح، مبدا آن باشد، همه آن فواید صد چندان خواهد شد. این رخداد که هر از گاهی در زندگی انسان‏ها روی می‏دهد، آن چنان موثر و معنویت زاست که قرآن کریم بارها و بارها بدان سفارش کرده است. نگریستن به نشانه‏های الهی و تدبر در فرجام اقوام و ملت‏های گوناگون، از جمله برکاتی است که به فرموده قرآن، بر سفر و سیر مترتب می‏شود. به سه نمونه از این آیات، اشاره می‏شود:

1-" قل سیروا فی الارض ثم انظروا کیف کان عاقبة المکذبین (انعام/11) ؛ بگو: در زمین سیر کنید، سپس بنگرید عاقبت کسانی که آیات ما را دروغ می‏پنداشتند."

2ـ" قل سیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبة المجرمین (نمل/69) ؛ بگو: زمین را بپیمایند، پس بنگرید فرجام کسانی را که بزهکار بودند."

3ـ " و افلم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عاقبة الذین من قبلهم ...(یوسف/109) ؛ آیا آنان در زمین سیر نکردند، تا بنگرند عاقبت و پایان کار پیشینیان را."

جز آنچه که قرآن، از فواید سفر بدان اشاره کرده است، در روایات و سنت اسلامی و شیعی، بهره‏های دیگری نیز به سفر نسبت داده شده است که شماری از آنها بدین قرار است:

1- شادابی تن و روح

تجربه و آموزه‏های عملی ثابت کرده‏اند که سفر، نقش مثبتی در تندرستی و بهداشت روانی انسان دارد. شاید این اثر جسمی و روانی از آن روی باشد که با تغییر آب و هوا و پای نهادن به دنیاهای جدید، روح آدمی به وجد و سرور می‏آید و همین فرحناکی، در سلامت جسم نیز اثر می‏گذارد. به هر روی پیامبر عظیم الشان اسلام صلی الله علیه و آله به صراحت فرموده‏اند : "سافروا تصحوا؛ سفر کنید، تا صحت یابید."(3)

2- رشد عقلانی

از فواید غیر قابل انکار سفر، رشد و بالندگی عقل انسان است. این بدان خاطر است که مسافران در طی سفر با شگفتی‏های طبیعت، اندیشه‏های گوناگون و برجستگی‏ها و کاستی‏های ملت‏های مختلف آشنا می‏شوند. این آشنایی، بیش از مطالعه و از نظر گذراندن اوراق کتابهای قطور، انسان را در رشد و بلوغ فکری کمک می‏رساند. رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به زیبایی تمام این  ره آورد مهم سفر را باز گفته‏اند:

«سافروا، فإنکم إن لم تغنموا مالا افدتم عقلا»؛ سفر کنید؛ همانا اگر در سفر مالی به چنگ نیاورید، به حتم اندیشه شما فزونی خواهد گرفت.(4)

3- عبرت اندوزی

سفر، انسان را با سرنوشت و آثار بر جای مانده از پیشینیان آشنا می‏کند و این آشنایی خود بزرگترین آموزگار بشری است. در واقع، سفر نوعی مطالعه و تامل در حالات و رفتار کسانی است که تاریخ سرنوشت و فرجام آنان را برای ما باز گفته است. این همان درس بزرگی است که قرآن چندین بار بدان اشاره کرده است:

«...ا فلم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عاقبة الذین من قبلهم و لدار الاخرة خیر للذین اتقوا ا فلا تعقلون (یوسف/109) ؛ آیا آنان در زمین سیر نکردند تا بنگرند عاقبت پیشینیان را، و همانا خانه آخرت بهتر است برای کسانی که می‏پرهیزند، آیا نمی‏اندیشید؟"

هر که نامخت از گذشت روزگار      هیچ ناموزد ز هیچ آموزگار

4- کنار آمدن با شرایط دشوار

سفر به انسان می‏آموزد که چگونه با مشکلات رو در رو شود و چگونه ازعهده آنها برآید. زیرا هر مسافری در طی مسیر با مرارت‏هایی، رو به روست و از رفع و رجوع آنها ناگزیر است. این درگیری موقت با مشکلات، تمرین مناسبی برای حضور فعالانه در همه عرصه‏های زندگی است.

5- شناخت بیشتر اطرافیان

روشن است که دوستی انسان‏ها با یکدیگر، جز در هنگامه‏های سختی و عسرت، محک نمی‏خورد. سفر این فرصت را در اختیار می‏گذارد که مردم یکدیگر را بیازمایند و از پایداری و میزان وفاداری دوستان خود آگاه شوند. از همین روست که امیرمومنان علی علیه السلام فرموده‏اند :«السفر میزان الاخلاق»؛ سفر ترازوی اخلاق است.(5)

نیز امام صادق علیه السلام فرموده‏اند:

«لا تسم الرجل صدیقا سمة معروفة حتی تختیره بثلاث: تغضبه فتنظر غضبه، یخرجه من الحق الی الباطل، و عند الدینار و الدراهم و حتی تسافر معه»؛ تا کسی را به سه چیز نیازموده‏ای، وی را دوست خود مخوان:1- او را به خشم آر و بنگر که در آن حالت، آیا از حق به سوی باطل می‏گراید؟ 2- او را به درهم و دینار بیازمای.  3- او را با خود همسفر کن، و در سفر او را بیازمای.(6)

گویا امام صادق علیه السلام مسافرت را چونان محکی می‏داند که خالص را از ناخالص تمیز می‏دهد و سره را از ناسره جدا می‏کند، آری:

خوش بود گر محک تجربه آید به میان      تا سیه روی شود هر که در او غش باشد

6- بهره‏ وری و برخورداری

شکی نیست که سفر در کنار همه آثار و مواهب معنوی آن، گاه بسیار سود بخش و نعمت افزاست. این که اقتصاد همه کشورهای جهان بر پایه تجارت می‏چرخد و تجارت یعنی سفر از دیاری به دیار دیگر. نمی‏توان در خانه نشست و انتظار آن داشت که نعمت‏های مادی و معنوی خداوند، به سوی ما سرازیر شود. به تعبیر زیبای قرآن در سوره جمعه، برای برخورداری از فضل الهی، باید در زمین پراکنده شد و راه داد و ستد و تجارت را پیش گرفت:«... فانتشروا فی الارض و ابتغوا من فضل الله ... (جمعه/10) »؛ در زمین پراکنده شوید و فضل خدای را بجویید.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نیز فرموده‏اند: "سافروا تصحوا و تغنموا"؛ سفر کنید تا سالم شوید، و غنیمت برید.(7)

و نیزامام صادق علیه السلام از پدران بزرگوار خود و آنان از رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نقل کرده‏اند که: " سافروا تصحوا و ترزقوا؛ سفر کنید تا سلامتی یابید و روزی برگیرید."(8)

مشابه چنین کلماتی، در میان سخنان پیامبرعظیم الشان صلی الله علیه و آله و دیگر پیشوایان معصوم اسلام بسیار است.(9)

فواید و آثار معنوی و مادی سفر، به همین مقدار خلاصه نمی‏شود. اما شایسته است که در همین جا به برخی از روایاتی که کمک و یاری رساندن به مسافران اسلام را سفارش کرده‏اند، اشاره کنیم. از این روایات می‏توان دریافت که سفر در اسلام از چه منزلت و قداستی برخوردار است. وقتی پیامبراسلام می‏فرماید: «خداوند با مسافران مهربان است» و جملاتی دیگر که همه از مهر خدا به مسافر سخن می‏گویند، در می‏یابیم که سفر و سیاحت، اگر به‏ انگیزه‏های شرعی و سالم صورت گیرد، نزد پیشوایان دینی، گرامی و ارجمند است.

رسول گرامی اسلام فرموده‏اند: " لو یعلم الناس رحمة الله للمسافر، لاصبح علی ظهر سفر، ان الله بالمسافر رحیم؛ اگر مردم از رحمت خدا به مسافر، خبر می‏داشتند، همگی بار سفر می‏بستند. همانا خداوند با مسافران بسی مهربان است."(10)

و در حدیثی دیگر فرموده‏اند:" من اعان مومنا مسافرا نفس الله عنه ثلاثا و سبعین کربة و اجاره من الغم و الهم فی الدنیا و الاخرة، و نفس عنه کربة العظیم یوم یعض الظالم علی یدیه؛ کسی که مسافر مومنی را یاری رساند، خداوند از او هفتاد و سه اندوه را بر می‏دارد و در دنیا و آخرت وی را در پناه خود می‏گیرد. چنین شخصی، در روز قیامت که ستمگر دست خود را به دندان می‏گیرد، او از ناراحتی بزرگ آن روز آسوده و در امان است."(11)

همچنین بسیار سفارش شده است که مسافران در اثنای سفر، به یکدیگر مهربانی کنند و در برآوردن حاجات همسفران خود، از هیچ کمکی دریغ نورزند. این سفارش ویژه نیز جایگاه سفر را در اسلام، آشکارتر می‏سازد. سخن ارزنده پیامبراسلام دراین باره، بدین شرح است: " ما إصطحب اثنان إلا کان اعظمها اجرا و احبهما الی الله عزوجل ارفقهما بصاحبه؛ دو کس با یکدیگر همسفر نمی‏شوند، مگر آن که مهربان ‏ترین آن دو، نزد خداوند اجر بیشتری دارد و خداوند وی را دوست ‏تر می‏دارد."(12)

سفر، مربی مرد است و آستانه چاه         سفر، خزانه مال است و اوستاد هنر

به شهر خویش درون، بی خطر بود مردم          به کان خویش درون، بی بها بود گوهر

درخت اگر متحرک شدی، ز جای به جای          نه  جور اره  کشیدی و نه  جفای  تبر(13)

پی‏نوشت‏ها:

1- دکتر محمد معین، فرهنگ معین، ج 2.

2- مرحوم ملا محسن فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج 4، ص39.

3- العقد الفرید، ج 6، ص 271/ بحارالانوار، ج 76، ص 221.

4- مکارم الاخلاق، ص 240.

5- شرح ابن ابی الحدید بر نهج البلاغه، ج 2، ص 296.

6- بحارالانوار، ج 74، ص 180.

7- کنزالعمال، ج 6، ص 701، حدیث 17470/ بحارالانوار، ج 62، ص 267.

8- کنزالعمال، ج 6، ص 701، ح 17469.

9- ر.ک: مدارک فوق.

10- مجموعه ورام، ج 2، ص 33.

11- مکارم الاخلاق، ص 266.

12- وسائل الشیعه، ج 8، ص 492/ المحجة البیضاء، ج 4، ص 60.

13- انوری .